Baskıdan sonra yapılan işlemlerin tümüne matbaacılıkta mücellit denir. Kesim, katlama ve cilt gibi zorunlu işlemlerin yanında; selefon, lak, gofre ve varak gibi uygulamalar bir ürünün dayanıklılığını ve algılanan kalitesini belirler. Aynı kartvizit, mat selefon ve kısmi lakla bambaşka bir izlenim bırakır.
Selefon (laminasyon)
Selefon, baskının üzerine ısı ve basınçla yapıştırılan, genellikle 20–30 mikron kalınlığında BOPP (polipropilen) filmdir. Baskıyı su, kir, sürtünme ve yırtılmaya karşı korur; kalın kartonlarda katlama sırasında mürekkebin çatlamasını da azaltır.
| Özellik | Mat selefon | Parlak selefon | Soft touch (kadife) |
|---|---|---|---|
| Görünüm | Yansımasız, sofistike | Işıltılı, canlı | Kadife dokulu, lüks |
| Renklere etkisi | Renkleri hafif yumuşatır | Renkleri doygunlaştırır | Renkleri belirgin yumuşatır |
| Parmak izi | Az | Belirgin değil | Belirgin |
| Çizilme direnci | Orta | Yüksek | Düşük–orta |
| Kısmi lakla uyum | Mükemmel kontrast | Kontrast zayıf | Çok etkili |
| Göreli maliyet | Orta | Düşük | Yüksek |
| Tipik kullanım | Kartvizit, katalog kapağı | Menü, fotoğraflı kapak | Premium kartvizit, kutu |
Selefon tek yüze veya çift yüze uygulanabilir. Kartvizit ve menüde genellikle çift yüz, katalog kapağında yalnızca dış yüz selefonlanır.
Lak türleri
Lak, baskı yüzeyine sıvı olarak uygulanıp kurutulan şeffaf kaplamadır. Uygulama yöntemi ve amacına göre dört ana türü vardır:
- Ofset (yağ bazlı) lak: Baskı makinesinin bir renk ünitesinde mürekkep gibi uygulanır. Hafif koruma sağlar, parlaklığı düşüktür.
- Dispersiyon (su bazlı) lak: Makinedeki lak ünitesiyle tüm yüzeye sürülür. Hızlı kurur, mat veya parlak olabilir, geri dönüşüme selefondan daha uygundur.
- UV lak: Ultraviyole ışıkla anında kurur. Tüm yüzeye veya yalnızca seçili alanlara (kısmi / spot lak) uygulanabilir; yüksek parlaklık verir.
- Kabartma (3D) lak: Dijital spot lak makinelerinde kalın tabakalar halinde basılan UV laktır. Logo veya desen parmakla hissedilebilir bir kabartı kazanır; kalıp gerektirmediği için düşük adetlerde de ekonomiktir.
Kısmi lakta dosya hazırlığı
Kısmi lak alanları, baskı dosyasıyla birebir hizalı ayrı bir katman veya ayrı bir PDF sayfası olarak, %100 siyah (K) ile hazırlanır. Lak, ince çizgilerde ve çok küçük yazılarda dolabilir; 0,5 mm’den ince çizgileri ve 6 pt altındaki metinleri lak alanına dahil etmeyin. Baskı ile lak arasında küçük register kaymaları olabileceğinden çok hassas hizalama gerektiren tasarımlardan kaçının.
Gofre (kabartma) ve dekabartma
Gofre, kâğıdın bir erkek-dişi kalıp çifti arasında preslenerek fiziksel olarak kabartılmasıdır. Kabartılan alan ön yüzde yükselir, arka yüzde çukur bir iz bırakır. İçe doğru bastırma işlemine dekabartma (deboss) denir.
- Kalıp malzemesi: Kısa tirajlarda magnezyum, uzun tirajlarda ve ince detaylarda bakır veya pirinç.
- Kör gofre: Baskısız alana yapılan, yalnızca dokuyla fark edilen kabartma.
- Baskı üzerine gofre: Basılı logonun üzerine birebir hizalı kabartma.
- Kâğıt seçimi: 250 gr ve üzeri, tercihen dokulu veya kaplamasız kartonlar (tuale, Amerikan Bristol) en iyi sonucu verir. İnce kâğıtta kabartı belirsiz kalır, çok kalın kartonda kâğıt çatlayabilir.
Varak (sıcak yaldız)
Varak, ısıtılmış metal bir klişeyle folyonun kâğıda aktarılmasıdır. Altın, gümüş, bakır, hologram ve renkli folyolar; mat veya parlak yüzeyli olarak uygulanabilir.
- Sıcak varak: En yaygın yöntem. Klişe ısıtılır, folyo basınçla aktarılır. Kalıp maliyeti sabit olduğu için adet arttıkça ekonomikleşir.
- Soğuk varak: Ofset makinesinde UV yapıştırıcı basılıp folyonun bu alana aktarılmasıdır. Folyo üzerine CMYK basılarak renkli metalik efektler elde edilebilir.
- Dijital varak: Toner veya özel yapıştırıcı üzerine folyo aktaran sistemler; klişe gerektirmediği için kısa tirajlarda idealdir.
- Varaklı gofre: Varak ve gofre aynı kalıpla tek seferde uygulanabilir; davetiyelerde sık kullanılır.
Varakta 6 pt altındaki yazılar ve çok ince serifler dolabilir veya kopabilir. Selefonlu işlerde sıralama önemlidir: önce selefon, sonra varak uygulanır; folyo mat selefonun üzerine iyi tutunur.
Uygulamaları karşılaştırma tablosu
| Uygulama | Ek kalıp | Adet mantığı | Süreye etkisi | Dosyada nasıl hazırlanır | En iyi olduğu ürün |
|---|---|---|---|---|---|
| Selefon | Yok | Her adette değişken maliyet | +1 gün | Ek işlem gerekmez | Kartvizit, menü, kapak |
| Dispersiyon lak | Yok | Ofset hattında, düşük maliyet | Etkisiz | Ek işlem gerekmez | Broşür, katalog |
| Kısmi UV lak | Ofsette elek/kalıp; dijitalde yok | Dijitalde düşük adete uygun | +1–2 gün | Ayrı katman, %100 K | Kartvizit logo, kapak başlığı |
| Kabartma lak | Yok | Düşük ve orta adet | +1–2 gün | Ayrı katman, %100 K | Premium kartvizit, davetiye |
| Gofre | Erkek-dişi kalıp | Kalıp maliyeti nedeniyle 500+ | +2–3 gün | Ayrı vektör katman | Davetiye, logo kabartma |
| Sıcak varak | Metal klişe | Klişe maliyeti nedeniyle 250+ | +2 gün | Ayrı vektör katman, %100 K | Davetiye, logo, kutu |
Etkili kombinasyonlar
- Mat selefon + kısmi UV lak: Mat zemin üzerinde parlayan logo; en popüler kartvizit ve kapak kombinasyonu.
- Soft touch + sıcak varak: Kadife dokunun üzerinde metalik parlaklık; lüks ambalaj ve davetiye.
- Kör gofre + dokulu kâğıt: Baskısız, sadece dokuyla fark edilen minimal ve prestijli bir etki.
- Parlak selefon + kısmi lak ise önerilmez: iki parlak yüzey arasında kontrast oluşmaz.
Fiziksel kabartma isteyenler için gofreli kartvizit modelleri de logo ve isim alanında belirgin bir doku sunar.