Kâğıt, bir baskı işinin hem hissini hem de maliyetini belirleyen en önemli malzemedir. Yanlış kâğıt seçimi; arkası görünen broşürlere, katlandığında çatlayan kapaklara veya gereksiz yere pahalı el ilanlarına yol açar. Bu rehberde matbaada kullanılan temel kâğıt türlerini, gramaj–kalınlık ilişkisini ve ürüne göre doğru gramaj seçimini tablolarla anlatıyoruz.
Gramaj nedir?
Gramaj, bir metrekare kâğıdın gram cinsinden ağırlığıdır ve g/m² (kısaca “gr”) ile ifade edilir. A4 ebatı (210 × 297 mm) 0,0624 m² olduğu için:
- 80 gr A4 yaprak = 0,0624 × 80 = 4,99 g
- 500 yapraklık 80 gr A4 top = 2,49 kg
- 135 gr kuşe A4 = 8,42 g; 1.000 adet = 8,42 kg
Gramaj ağırlığı söyler ama kalınlığı doğrudan söylemez. Kalınlığı belirleyen, kâğıdın hacmidir (bulk): lifleri gevşek, kaplamasız bir kâğıt aynı ağırlıkta daha kalın olur. Bu yüzden 100 gr 1. hamur, 100 gr kuşeden belirgin şekilde daha kalın ve daha opaktır.
Gramaja göre yaklaşık kalınlık
| Gramaj | Kuşe (mat / parlak) | 1. hamur |
|---|---|---|
| 80 gr | — | ≈ 0,10 mm |
| 90 gr | ≈ 0,08 mm | ≈ 0,11 mm |
| 115 gr | ≈ 0,10 mm | ≈ 0,14 mm |
| 135 gr | ≈ 0,12 mm | — |
| 170 gr | ≈ 0,15 mm | — |
| 250 gr | ≈ 0,23 mm | — |
| 300 gr | ≈ 0,28 mm | — |
| 350 gr | ≈ 0,33 mm | — |
Değerler üreticiye göre ±%10 değişir; mat kuşe aynı gramajdaki parlak kuşeden biraz daha kalındır.
Kuşe kâğıt
Kuşe, yüzeyi kaolin ve kalsiyum karbonat gibi mineral pigmentlerle kaplanmış (coated) kâğıttır. Kaplama, mürekkebin kâğıda emilmesini engeller; nokta yüzeyde kalır ve keskin, canlı bir baskı elde edilir. Broşür, katalog, dergi, afiş ve kartvizitin ana malzemesidir.
- Parlak kuşe: Fotoğrafların canlı ve kontrastlı göründüğü, ışığı yansıtan yüzey.
- Mat kuşe: Yansıma yapmaz, metin okunabilirliği yüksektir, kurumsal ve sofistike bir his verir.
- İpek (silk) kuşe: İkisinin arası, yarı mat bir yüzey.
Kuşe 90 gr’dan 350 gr’a kadar geniş bir gramaj aralığında üretilir. Mat kuşede koyu zeminli baskılar sürtünmeyle izlenebildiği için (scuffing) bu tür işlerde lak veya selefon önerilir.
1. hamur
- hamur, ağartılmış selülozdan üretilen kaplamasız (uncoated) kâğıttır. Fotokopi kâğıdı olarak bildiğimiz kâğıt da bir 1. hamurdur. Mürekkebi emdiği için renkler kuşeye göre daha mat ve yumuşak görünür; buna karşılık üzerine tükenmez, kurşun veya dolma kalemle rahatça yazılabilir.
- Kullanım alanları: Antetli kâğıt, zarf, form, adisyon, bloknot, kitap iç sayfası, amerikan servis.
- Gramaj aralığı: Genellikle 60–120 gr; ofset kartonlarda 300 gr’a kadar.
- Baskı notu: Mürekkep emilimi ve nokta kazancı yüksek olduğu için toplam mürekkep sınırı kuşeye göre düşük tutulur (yaklaşık %260–300).
2. hamur ise geri dönüşüm katkılı, daha düşük beyazlıktaki ekonomik kâğıttır; gazete kâğıdına yakındır ve tek renkli formlarda kullanılır. Kitap baskısında sık görülen krem (enzo) kâğıt da göz yormayan, hacimli bir kaplamasız kâğıttır.
Bristol ve karton türleri
Karton, genellikle 200 gr üzerindeki kalın kâğıtlara verilen genel addır. Matbaada en sık karşılaşılan türler:
- Amerikan Bristol: Çift yüzü kaplı, beyaz ve sert karton. Kartvizit, davetiye, katalog kapağı ve dosya/klasörde kullanılır (200–350 gr).
- Krome karton: Tek yüzü kaplı, arkası gri veya beyaz karton. İlaç, kozmetik ve gıda kutuları gibi ambalajların temel malzemesidir.
- Ivory (SBS) karton: Tamamen ağartılmış selülozdan üretilen, iki yüzü de beyaz premium karton; lüks ambalaj ve kutularda tercih edilir.
Kraft kâğıt
Kraft, ağartılmamış uzun liflerden üretilen kahverengi ve yırtılmaya dayanıklı kâğıttır. Doğal, organik ve el yapımı ürün imajı verdiği için butik markalar, kafeler ve e-ticaret ambalajlarında popülerdir.
- Kullanım alanları: Kese kâğıdı, kâğıt çanta, kraft sticker, kraft kartvizit, askılık etiket, zarf.
- Baskı kısıtı: CMYK baskıda beyaz mürekkep yoktur; kraftın kahverengi zemini tüm renkleri koyulaştırır. Açık tonlar kaybolur, koyu ve tek renkli tasarımlar en iyi sonucu verir.
Özel (fantezi) kâğıtlar
Davetiye ve prestij kartvizitlerinde kullanılan dokulu kâğıtlar ayrı bir kategoridir: tuale (keten dokulu), çizgili, sedefli, metalize ve renkli kâğıtlar. Bu kâğıtların bir kısmı dijital baskıya uygun değildir; sipariş vermeden önce matbaanızdan kâğıt numunesi isteyin. Su geçirmez, yırtılmaz sentetik kâğıtlar (polipropilen bazlı) ise menü ve dış mekân etiketlerinde selefona alternatiftir.
Ürüne göre gramaj seçim tablosu
| Ürün | Önerilen kâğıt | Gramaj | Not |
|---|---|---|---|
| Kartvizit | Mat / parlak kuşe, Amerikan Bristol | 300–350 gr | Selefonla 350 gr standart |
| El ilanı | Kuşe | 90–115 gr | Dağıtım amaçlı, ekonomik |
| Broşür (katlamalı) | Kuşe | 128–170 gr | 170 gr ve üzerinde bigi |
| Katalog iç sayfa | Kuşe | 115–150 gr | Sayfa sayısı arttıkça gramajı düşürün |
| Katalog kapağı | Kuşe | 250–300 gr | Selefon önerilir |
| İç mekân afişi | Kuşe | 135–170 gr | Dış mekânda branda veya PVC |
| Antetli kâğıt | 1. hamur | 90–100 gr | Yazıcı uyumu kontrol edilmeli |
| Zarf | 1. hamur | 90–110 gr | Kraft zarf alternatif |
| Bloknot | 1. hamur | 70–80 gr | Tutkallı veya spiralli |
| Amerikan servis | 1. hamur | 70–90 gr | Tek kullanımlık |
| Menü | Kuşe + selefon / sentetik | 300–350 gr | Su ve yağa dayanıklılık |
| Davetiye | Bristol, tuale, özel kâğıt | 300–350 gr | Varak ve gofreye uygun |
| Dosya / klasör | Amerikan Bristol / kuşe | 300–350 gr | Selefon ve bıçaklı kesim |
| Kâğıt çanta | Kraft / kuşe | 120–170 gr | Burgu veya bez saplı |
135 gr ve 170 gr kuşe karşılaştırması
Broşür ve katalog siparişlerinde en çok sorulan soru, 135 gr ile 170 gr arasındaki farkın fiyatına değip değmeyeceğidir.
| Özellik | 135 gr kuşe | 170 gr kuşe |
|---|---|---|
| Yaklaşık kalınlık | 0,11–0,12 mm | 0,15–0,16 mm |
| Elde his | İnce, dergi sayfası gibi | Dolgun, kaliteli broşür |
| Opaklık | Orta: koyu zeminde arka yüz hafif görünebilir | Yüksek |
| Katlama | Bigisiz katlanır | Koyu zeminde bigi şart |
| A4 tek yaprak ağırlığı | 8,4 g | 10,6 g |
| 1.000 adet A4 ağırlığı | 8,4 kg | 10,6 kg |
| Göreli kâğıt maliyeti | 100 | ≈ 126 |
| İdeal kullanım | El ilanı, katalog iç sayfası, dergi | Katlamalı broşür, afiş, premium katalog iç sayfası |
Kâğıt kilogramla satıldığı için 170 gr kâğıt, 135 gr kâğıttan yaklaşık %26 daha pahalıdır. Ancak toplam baskı fiyatındaki fark daha küçüktür; çünkü kalıp, baskı ve mücellit maliyeti gramajdan bağımsızdır. Düşük adetli işlerde gramajı yükseltmek toplam fiyata görece az yansır.
Kâğıt ebatları ve tabaka verimi
Matbaa kâğıdı tabaka halinde gelir. Türkiye’de en yaygın ana ebatlar 70 × 100 cm ve 64 × 90 cm’dir; 1. hamurda 57 × 82 cm de kullanılır. İşinizin ölçüsü, bir tabakaya kaç adet yerleştiğini (tabaka verimi) ve dolayısıyla kâğıt maliyetini belirler.
| Net ölçü | Taşmalı ölçü | 70 × 100 tabakaya | 64 × 90 tabakaya |
|---|---|---|---|
| A4 (210 × 297 mm) | 216 × 303 mm | 8 adet (sıkı yerleşimde 9) | 8 adet |
| A5 (148 × 210 mm) | 154 × 216 mm | 16 adet (sıkı yerleşimde 18) | 16 adet |
| A3 (297 × 420 mm) | 303 × 426 mm | 4 adet | 4 adet |
64 × 90 tabaka (0,576 m²), 70 × 100 tabakadan (0,70 m²) %18 daha küçüktür ama A4 ve A5 işlerden aynı sayıda adet verir. 70 × 100 tabakada sıkı yerleşimle 9 adet A4 çıkarılsa bile 64 × 90, adet başına yaklaşık %7 daha az kâğıt harcar. Bu yüzden A serisi işlerde 64 × 90 tabaka kâğıt maliyetini düşürür; sıkı yerleşimin mümkün olup olmadığı ise makinenin tutucu payına ve renk kontrol şeridine bağlıdır. Standart dışı ölçülerde ise birkaç milimetrelik büyütme tabakaya sığan adedi düşürebilir; özel ebatlı işlerde matbaanıza yerleşim sorun.
Elyaf yönü neden önemli?
Kâğıt lifleri üretim sırasında makine yönünde dizilir. Elyaf yönüne paralel katlanan kâğıt temiz katlanır; dik katlanan kâğıt ise özellikle kalın gramajlarda çatlar. Kitap ve kataloglarda elyaf yönünün cilt sırtına paralel olması, sayfaların düz durmasını ve kolay çevrilmesini sağlar.
Siparişinizin toplam kaç kilo geleceğini, kaç koliye sığacağını ve seçtiğiniz gramajın hangi ürünlere uygun olduğunu kâğıt gramaj ve sipariş ağırlık hesaplayıcı ile anında hesaplayabilirsiniz.